Święty Mikołaj ma dwa adresy – historyczny i legendarny. Jego pierwowzorem był biskup Mikołaj z Miry, żyjący w IV wieku na terenie dzisiejszej Turcji. Współczesna opowieść umieszcza natomiast jego dom w fińskiej części Laponii, w pobliżu Rovaniemi.
Kim był historyczny św. Mikołaj?
Pierwowzorem postaci znanej z rozdawania prezentów był Mikołaj z Miry. Mira leżała w Licji, na obszarze dzisiejszej Turcji. Mikołaj żył w IV wieku i pełnił funkcję biskupa. Dokładne informacje o jego życiu są skąpe, a późniejsze opowieści połączyły fakty historyczne z legendami o cudach i niezwykłych czynach.
Najsilniej utrwaliła się pamięć o jego hojności. Jedna z najpopularniejszych legend mówi o trzech ubogich siostrach, którym Mikołaj miał potajemnie podarować złoto potrzebne do rozpoczęcia dorosłego życia. W zależności od wersji opowieści sakiewki trafiły przez okno, komin albo do suszących się ubrań. Ten motyw stał się jednym ze źródeł zwyczaju obdarowywania.
Kult biskupa z Miry szybko rozprzestrzenił się poza Azję Mniejszą. Po jego śmierci Mikołaj stał się patronem między innymi dzieci, podróżnych, żeglarzy i osób potrzebujących pomocy. W ikonografii przedstawiano go jako biskupa w szatach liturgicznych, z mitrą i pastorałem. Nie przypominał jeszcze brodatego mężczyzny w czerwonym stroju, znanego z dzisiejszych reklam i filmów.
Daty jego urodzenia i śmierci nie są pewne. Tradycja umieszcza narodziny około 260 roku, a śmierć w pierwszej połowie IV wieku. W takich szczegółach należy zachować ostrożność, ponieważ życiorys świętego został z czasem wzbogacony o wiele opowieści o charakterze legendarnym.
Dlaczego św. Mikołaj mieszka w Laponii?
Powiązanie Mikołaja z północną Europą nie wynika z jego biografii. To późniejsza warstwa tradycji, rozwijana przez opowieści ludowe, literaturę, media i turystykę. Laponia nie jest państwem ani jednym miastem. To rozległa kraina położona na terenach Finlandii, Szwecji, Norwegii i Rosji.
Najsilniej z postacią Mikołaja kojarzona jest fińska część regionu. Jej centrum stanowi Rovaniemi, określane jako stolica fińskiej Laponii. W pobliżu miasta działa Wioska Świętego Mikołaja, czyli rozbudowane centrum turystyczne wykorzystujące popularną legendę. Można tam odwiedzić biuro Mikołaja, zobaczyć pocztę dla dzieci i spotkać osoby odgrywające jego postać. Nie jest to historyczny dom biskupa z Miry, lecz miejsce stworzone dla współczesnej tradycji i turystyki.
Według fińskiej legendy Mikołaj mieszka w okolicy wzgórza Korvatunturi, którego nazwa oznacza „Górę-Ucho”. Jego niezwykły kształt miał pozwalać słyszeć prośby dzieci z całego świata. Opowieść dobrze pasowała do obrazu Mikołaja jako postaci znającej dziecięce marzenia i przygotowującej prezenty w odległej, śnieżnej krainie.
Współczesny adres w Rovaniemi ukształtowały także media i marketing. W XX wieku rozpowszechnił się wizerunek Mikołaja jako pogodnego, tęgiego staruszka w czerwonym ubraniu, z białą brodą i saniami zaprzężonymi w renifery. Duży wpływ na jego globalną popularność miały reklamy, w tym prace Haddona Sundbloma przygotowane dla Coca-Coli od 1931 roku. Reklama nie stworzyła całej postaci od podstaw, ale pomogła utrwalić jej wygląd w masowej wyobraźni.
Rovaniemi – centrum współczesnej legendy
Rovaniemi jest prawdziwym miastem, a nie baśniową osadą ukrytą wśród lodu. Łączy codzienne życie mieszkańców z tradycjami Saamów, przyrodą północy i ofertą turystyczną skupioną wokół Mikołaja. Wioska Świętego Mikołaja pozwala odwiedzającym wejść w świat znany z opowieści, ale jej funkcja jest przede wszystkim symboliczna i turystyczna.
W szerszym obrazie Laponii ważna jest także kultura rdzennych mieszkańców regionu, czyli Saamów. Jej elementem są między innymi tradycyjne stroje, muzyka i rękodzieło określane jako duodji. Nie należy utożsamiać całej kultury Laponii z wizerunkiem Mikołaja. Świąteczna legenda jest tylko jednym z wielu sposobów przedstawiania tego północnego regionu.
Święty Mikołaj historyczny i mityczny – porównanie
| Cecha | Św. Mikołaj historyczny | Św. Mikołaj mityczny |
|---|---|---|
| Miejsce | Mira w Licji, na terenie dzisiejszej Turcji | Laponia, najczęściej okolice Rovaniemi i Korvatunturi |
| Czas | IV wiek | Poza konkretnym czasem, w świecie legendy |
| Wizerunek | Biskup w szatach liturgicznych, z mitrą i pastorałem | Brodaty starzec w czerwonym stroju, z saniami i reniferami |
| Rola | Opiekun potrzebujących i pierwowzór tradycji obdarowywania | Postać przygotowująca prezenty i odwiedzająca dzieci |
Odpowiedź na pytanie, gdzie mieszka św. Mikołaj, zależy więc od tego, o którym wymiarze postaci mówimy. Historyczny Mikołaj był biskupem z Miry. Mikołaj z opowieści mieszka w Laponii, a Rovaniemi pełni rolę najbardziej rozpoznawalnego centrum tej tradycji.
Oba obrazy nie muszą się wzajemnie wykluczać. Fakty historyczne wskazują pierwowzór, a legenda nadała mu nowe miejsce, wygląd i zwyczaje. Niezależnie od adresu Mikołaj pozostał symbolem hojności, troski o innych i radości z obdarowywania.
